Jaarverslag integriteit 2020 - Raadsleden

Inleiding

2020 was een bijzonder jaar. Of eigenlijk is dat te zacht uitgedrukt: een ongekend jaar. De raadszaal als gespreksplaats van de stad werd ingeruild voor een digitaal scherm. Verhoudingen werden in figuurlijke zin ingeblikt en van gebruikelijke smeerolie ontdaan. Toch bleek 2020 als het om integriteit gaat een relatief rustig jaar. Dit neemt echter niet weg dat aandacht nodig blijft voor zorgvuldige omgang met nevenfuncties en aandacht voor de onderlinge omgangsvormen. Aandacht hiervoor wint aan belang omdat een gesprek via uitsluitend het beeldscherm iets doet met verhoudingen. Zowel de griffier als de burgemeester hebben daar ook aandacht voor gevraagd in de media.

Landelijk beeld (Politieke Integriteitsindex 2020)

Volgens de zogenoemde Politieke Integriteitsindex (VU Amsterdam & Erasmus Universiteit) is het aantal integriteitsincidenten landelijk in 2020 stabiel gebleven (zie ondergetoonde infographic). Reden om in het jaarverslag van de gemeente Almere aandacht te besteden aan deze cijfers is dat deze index goed laat zien wat de meest voorkomende redenen zijn waardoor politici in Nederland in de problemen komen. Daar kunnen we dus van leren.

Opvallend in deze index is vrijwel ieder jaar de score in de categorie ‘Wangedrag in de privésfeer’. Belangrijk bij integriteit is ‘heelheid’: je moet een man of vrouw uit één stuk zijn, woorden en daden moeten met elkaar overeenstemmen. Dat geldt, zo maken cijfers duidelijk, dus ook voor hoe iemand handelt in de privésfeer. Denk hierbij aan kwetsende of domme tweets, alcoholmisbruik, of het niet naleven van algemeen geaccepteerde regels.

Het is duidelijk: er wordt naar ons gekeken en ook ons handelen in de privésfeer draagt bij aan de geloofwaardigheid van het openbaar bestuur. Het kan een waardevol gesprek zijn voor Almeerse raadsleden om met elkaar het gesprek aan te gaan over de vraag hoe je handelen in de privésfeer normeert. Het bepalen van een norm is vaak lastig, maar het uitwisselen van elkaars opvattingen kan al een waardevolle stap zijn. Een relevante vraag is bijvoorbeeld: hoe ver reikt voorbeeld gedrag nu precies? Tegelijkertijd: het hebben van een voorbeeldrol betekent nog niet dat je foutloos bent. Lastige en ook relevante vragen.

Politieke Integriteitsindex 2020

Partij

Aantal schendingen

Lokalen11
CDA10
FvD

4

VVD3
GL3
D662
CU2
SGP

2

Denk

2

PvdA2
PVV

1

50Plus1

 

Totaal 45

Bron: Politieke Integriteitsindex 2020

Afspraken in gedragscode

In Almere is sinds 1 december 2016 in de gedragscode (artikel 7.2 lid 3) afgesproken dat de burgemeester jaarlijks met de raad spreekt over de naleving van de gedragscode. Als basis voor dit gesprek is in navolging van het verslag over de jaren 2017, 2018 en 2019 een verslag opgesteld waarin observaties over de naleving van de gedragscode over het jaar 2020 zijn samengevat.

In de gedragscode van de gemeenteraad worden de volgende onderwerpen benoemd:

  1. onafhankelijke oordeelsvorming
    i. registratie nevenfuncties;
    ii. registratie geschenken;
  2. omgang met vertrouwelijke informatie;
  3. gebruik van gemeentelijke faciliteiten;
  4. onderlinge omgang;
  5. protocol bij (vermoedens van) integriteitsschendingen.

De gedragscode is een handvat om te werken aan goed bestuur. De artikelen in de gedragscode zijn geen doel in zichzelf, maar vertegenwoordigen waarden. Het vraagt om een voortdurend gesprek of
de vastgestelde artikelen uit de gedragscode deze waarde voldoende belichamen en hoe hieraan uitleg en uitvoering dient te worden gegeven. Om die reden is het belangrijke de onderlinge afspraken blijvend te ijken aan de gedeelde waarden.

Observaties

1. Onafhankelijke oordeelsvorming

Een raadslid dient zijn rol zonder ‘vooringenomenheid’ te vervullen. Dat betekent concreet dat de raad er voor waakt dat persoonlijk belangen van raadsleden de besluitvorming beïnvloeden. Ook betekent dit dat raadsleden hun invloed niet laten kopen of beïnvloeden door geld, goederen of diensten. Om de onafhankelijke oordeelsvorming van raadsleden te versterken bepaalt de gedragscode dat een overzicht van nevenfuncties wordt gepubliceerd evenals een register waarin ontvangen geschenken worden gepubliceerd.

Blijvende aandacht voor verenigbaarheid van nevenfuncties

In 2017 is, na vaststelling van de nieuwe gedragscode, gestuurd op een meer uitgebreide omschrijving van nevenfuncties. Het vraagt blijvende alertheid van raadsleden om tijdig melding te maken van een nieuwe nevenfunctie of het opgeven zodat er te allen tijde een actueel beeld beschikbaar is. Een actueel overzicht maakt het ten slotte mogelijk elkaar actief van tegenspraak te voorzien op het vermijden of tegengaan van ongewenste vermenging van belangen.

Daling meldingen geschenkenregister

Sinds het aantreden van de nieuwe raad in 2018 zijn er meldingen gedaan die zijn opgenomen in het register. Het aantal geschenken dat raadsleden ontvingen lag in 2020 een stuk lager dan in voorgaande jaren (zie navolgende grafiek). Een mogelijke verklaring hiervoor is dat 2020 een heel ander jaar was en het land meerdere weken te maken kreeg met een lockdown. Hierdoor kwamen veel reguliere activiteiten te vervallen waarvoor raadsleden in het verleden veelal een uitnodiging ontvingen of een bedankje als ze een bijdrage hadden geleverd aan een bijeenkomst. Geschenken waarvan in voorgaande ‘gewone’ jaren met regelmaat melding werd gedaan.

2. Omgang met vertrouwelijke informatie

Openbaarheid is het uitgangspunt binnen het openbaar bestuur. In de Wet openbaarheid bestuur worden evenwel gronden benoemd op basis waarvan vertrouwelijkheid kan worden opgelegd of in sommige gevallen zelfs moet worden opgelegd. In de gedragscode ligt vast dat een raadslid ‘niet ten eigen bate of ten bate van derden’ gebruik mag maken van deze vertrouwelijke informatie.

Raad alert op vertrouwelijkheid

Het is duidelijk cultuur in de raad alert te zijn op de omgang met vertrouwelijke informatie. Meermaals is afgelopen jaar in de raad aandacht gevraagd voor het opleggen van vertrouwelijkheid.

3. Gebruik van gemeentelijke faciliteiten

Ten aanzien van het gebruik van gemeentelijke faciliteiten zijn in 2020 geen bijzonderheden te melden. Aan raadsleden is in 2020 ook geen gemeentelijke apparatuur meer ter beschikking gesteld.

4. Onderlinge omgang

In en om vergaderingen zijn de voorzitters van de politieke markt belangrijke cultuurbewakers op dit punt. Maar het is ook een verantwoordelijkheid van de raad als geheel om elkaar scherp te houden op onderling omgangsvormen. Voor raadsleden geldt dat alles mag en kan worden gezegd (verschoningsrecht). Tegelijkertijd hebben raadsleden ook een voorbeeldrol: er wordt naar raadsleden gekeken als cultuurdragers en cultuurmakers. In de gedragscode is afgesproken dat raadsleden elkaar, bestuurders en ambtenaren respectvol bejegenen (artikel 6). Wat wel/niet respectvol is kan onderwerp zijn van gesprek, maar afgesproken is dat we aanspreekbaar zijn op deze waarde.

Dat geldt zowel voor de manier waarop we elkaar ‘binnen’ als ‘buiten’ de raadszaal bejegenen. Dat geldt zeker ook voor uitingen op social media, waar het gevoel soms bestaat dat hierbij de randen worden opgezocht.

5. Protocol bij (vermoedens van) integriteitsschendingen

Het werken met een protocol biedt een goed houvast bij het bepalen van te zetten stappen.

Aantal meldingen geschenkenregister

  • 2018: 3
  • 2019: 19
  • 2020: 4