Jaarverslag integriteit 2021 - Raadsleden

Inleiding

2021 was net als 2020 een bijzonder jaar. Veel van de vergaderingen bleven digitaal en onderlinge ontmoetingen kenden de nodige beperkingen. In positieve zin kan ook benoemd worden dat de raad in 2021 de prijs kreeg uitgereikt voor het meest transparante giftenregister door Transparency International.

Landelijk beeld (Politieke Integriteitsindex 2021)

Volgens de zogenoemde Politieke Integriteitsindex (VU Amsterdam & Erasmus Universiteit) is het aantal integriteitsincidenten landelijk in 2021 iets gestegen (52 schendingen), maar ligt gemiddeld rond de 40-50 incidenten per jaar. Reden om in het jaarverslag van de gemeente Almere, net als vorig jaar, aandacht te besteden aan deze cijfers is dat deze index goed laat zien wat de meest voorkomende redenen zijn waardoor politici in Nederland in de problemen komen. Daar kunnen we dus van leren.

Onderstaande infographic laat zien dat de top-drie van schendingen in Nederland in 2021 betrekking had op:

  • onverenigbare functies en bindingen;
  • ongewenste omgangsvormen;
  • wangedrag in de privésfeer.

Schendingen in 2021: infographic uitgeschreven

Totaal aantal schendingen: 52

Schendingen per partij:

  • Lokale partij: 12
  • CDA: 11
  • VVD: 9
  • GroenLinks: 5
  • D66: 3
  • FvD: 3
  • SP: 3
  • PVV: 2
  • Bij1: 1
  • PvdA: 1
  • Collectieve affaires, niet specifiek aan een partij gekoppeld: 2

Schendingen per soort:

  • Onverenigbare functies en bindingen: 21
  • Ongewenste omgangsvormen: 11
  • Wangedrag in de privésfeer: 9
  • Misbruik of manipulatie van informatie: 6
  • Misbruik van bevoegdheden: 3
  • Corruptie (favoritisme): 1
  • Wanprestatie en verspilling: 1

Vorig jaar is met name de laatste categorie (wangedrag in de privésfeer) belicht: je moet een man of vrouw uit één stuk zijn. Dat betekent: woorden en daden moeten met elkaar overeenstemmen. Dat geldt ook voor hoe iemand handelt in de privésfeer. Dit jaar springen in de Politieke Integriteitsindex met name de ongewenste omgangsvormen in het oog. Voor 2021 moet hierbij worden gedacht aan: overtredingen van de coronaregels en seksuele intimidatie. Het openbaar bestuur is in dat opzicht ook een spiegel van de tijd, waar het aankaarten van (seksueel) ongewenste omgangsvormen wint aan aandacht. Een informele en benaderbare stijl, zo bleek ook afgelopen jaar, kan dan precies ook een probleem zijn, omdat persoonlijke grenzen niet worden gerespecteerd. In de gedragscode van de raad is een vrij sobere passage over omgangsvormen opgenomen: raadsleden gaan respectvol met elkaar om en bejegenen elkaar correct in woord, gebaar en geschrift. Als verhoudingen gezond zijn, moet dat een voldoende grond zijn om elkaar aan te spreken. Met de huidige maatschappelijke discussie over ongewenste grijze gebieden kan het echter geen kwaad hier nog een keer goed naar te kijken.

Afspraken in gedragscode

In Almere is sinds 1 december 2016 in de gedragscode (artikel 7.2 lid 3) afgesproken dat de burgemeester jaarlijks met de raad spreekt over de naleving van de gedragscode. Als basis voor dit gesprek is in navolging van de achterliggende jaren een verslag opgesteld waarin observaties over de naleving van de gedragscode over het jaar 2021 zijn samengevat.

In de gedragscode van de gemeenteraad worden de volgende onderwerpen benoemd:

  1. onafhankelijke oordeelsvorming
    1. registratie nevenfuncties;
    2. registratie geschenken;
  2. omgang met vertrouwelijke informatie;
  3. gebruik van gemeentelijke faciliteiten;
  4. onderlinge omgang;
  5. protocol bij (vermoedens van) integriteitsschendingen.

De gedragscode is een handvat om te werken aan goed bestuur. De artikelen in de gedragscode zijn geen doel in zichzelf, maar vertegenwoordigen waarden. Het vraagt om een voortdurend gesprek of de vastgestelde artikelen uit de gedragscode deze waarde voldoende belichamen en hoe hieraan uitleg en uitvoering dient te worden gegeven. Om die reden is het belangrijke de onderlinge afspraken blijvend te ijken aan de gedeelde waarden.

Observaties

1. Onafhankelijke oordeelsvorming

Een raadslid dient zijn rol zonder ‘vooringenomenheid’ te vervullen. Dat betekent concreet dat de raad er voor waakt dat persoonlijk belangen van raadsleden de besluitvorming beïnvloeden. Ook betekent dit dat raadsleden hun invloed niet laten kopen of beïnvloeden door geld, goederen of diensten. Om de onafhankelijke oordeelsvorming van raadsleden te versterken bepaalt de gedragscode dat een overzicht van nevenfuncties wordt gepubliceerd evenals een register waarin ontvangen geschenken worden gepubliceerd.

Meest transparante geschenkenregister

Sinds het aantreden van de nieuwe raad in 2018 zijn er meldingen gedaan die zijn opgenomen in het register. Het aantal geschenken dat raadsleden ontvingen lag de afgelopen twee jaar een stuk lager dan in voorgaande jaren. Een goede verklaring hiervoor is dat veel reguliere activiteiten kwamen te vervallen waarvoor raadsleden in het verleden veelal een uitnodiging ontvingen of een bedankje als ze een bijdrage hadden geleverd aan een bijeenkomst. Geschenken waarvan in voorgaande ‘gewone’ jaren met regelmaat melding werd gedaan. Hoewel het aantal meldingen dus zeer beperkt bleef is het  des te fijner op te merken dat deze werkwijze en aanpak van Almere in 2021 werd beloond met een prijs door Transparency International.

2. Omgang met vertrouwelijke informatie

Openbaarheid is het uitgangspunt binnen het openbaar bestuur. In de Wet openbaarheid bestuur worden evenwel gronden benoemd op basis waarvan vertrouwelijkheid kan worden opgelegd of in sommige gevallen zelfs moet worden opgelegd. In de gedragscode ligt vast dat een raadslid ‘niet ten eigen bate of ten bate van derden’ gebruik mag maken van deze vertrouwelijke informatie.

Vertrouwelijkheid

Wat openbaar is en wat niet ligt duidelijk vast in de wet. Vanuit de raad wordt nog steeds scherp en kritisch meegekeken naar de manier waarop het college geheimhouding oplegt. Diezelfde houding hoort ook te gelden voor de manier waarop raadsleden informatie delen met derden.

Net als vorig jaar past hierbij de opmerking dat het delen van geheime informatie met derden ongewenst en ongepast is. Hoe onzorgvuldiger wij omgaan met informatie hoe groter het risico dat kwetsbare informatie niet meer wordt gedeeld. Uiteindelijk verzwakt dat dan ook de eigen (informatie)positie. De gang van zaken rond de aanstelling van een waarnemend burgemeester, hoewel dit zich net na de jaarwisseling voltrok, is hierbij een goed voorbeeld. Het lekken van namen schaadt niet alleen de persoonlijke levenssfeer van kandidaten, maar tast ook de goede naam van Almere aan evenals het vertrouwen in onze discretie.

3. Gebruik van gemeentelijke faciliteiten

Ten aanzien van het gebruik van gemeentelijke faciliteiten zijn in 2021 geen bijzonderheden te melden. Aan raadsleden is in 2021 ook geen gemeentelijke apparatuur ter beschikking gesteld. Dat zal dit jaar veranderen aangezien de nieuwe rechtpositieregeling voor politieke ambtsdragers, met ingang van de nieuwe raadsperiode, het verstrekken van informatiedragers aan raadsleden verplicht.

4. Onderlinge omgang

In en om vergaderingen spelen voorzitters een belangrijke rol. Onderling is echter uitgesproken dat de deelnemers aan een vergadering in eerste instantie zelf de verantwoordelijkheid hebben om de vinger op te steken als de omgangsvormen niet worden nageleefd. Een voorzitter is ten slotte zo sterk als de vergadering haar/hem toestaat. Voor raadsleden geldt evenwel dat alles mag en kan worden gevonden (zgn. verschoningsrecht). Tegelijkertijd hebben raadsleden ook een voorbeeldrol: er wordt naar raadsleden gekeken als cultuurdragers en cultuurmakers. In de gedragscode is afgesproken dat raadsleden elkaar, bestuurders en ambtenaren respectvol bejegenen (artikel 6). Onderlinge omgangvormen hebben niet alleen betrekking op onze vergadermores, maar zeker ook op hoe we ons op andere momenten, buiten de vergadering, over elkaar uitlaten of met elkaar omgaan.

In het licht van de huidige discussie over omgangsvormen zal bij het opstellen van een nieuwe gedragscode worden nagedacht of de huidige regels op dit punt meer verheldering behoeven.

5. Protocol bij (vermoedens van) integriteitsschendingen

Het werken met een protocol biedt een goed houvast bij het bepalen van te zetten stappen.